Từ Lò Mổ Đến Cuộc Cách Mạng Vĩ Đại
Trước Ford, ô tô là thứ đồ chơi xa xỉ chỉ dành cho giới quý tộc. Nó được làm thủ công, đắt đỏ và đỏng đảnh.
Henry Ford bị ám ảnh bởi một ý tưởng điên rồ: “Tại sao một người nông dân không thể có xe?”
Cảm hứng của ông đến từ một nơi rùng rợn nhất: Lò mổ gia súc.
Ông quan sát những con bò bị treo ngược trên dây chuyền, di chuyển qua từng trạm, mỗi người thợ chỉ xẻ một miếng thịt.
Trong đầu Ford nảy ra một tia chớp: Nếu đảo ngược quy trình này thì sao? Thay vì tháo ra, ta lắp vào.
Năm 1913, Dây chuyền lắp ráp (Assembly Line) ra đời.
Kết quả là một phép màu: Thời gian để “đẻ” ra một chiếc xe giảm từ 12 tiếng xuống còn 93 phút.
Chiếc Model T đen trũi ra đời với cái giá rẻ mạt đến mức không tưởng. Ford đã biến ô tô từ “trang sức” thành “phương tiện”.
Cú Sốc “5 Đô La”: Khi Kẻ Tư Bản Phản Bội Giai Cấp
Dây chuyền lắp ráp có một tác dụng phụ chết người: Nó biến con người thành những con ốc vít.
Công việc lặp đi lặp lại nhàm chán đến mức công nhân phát điên và bỏ việc hàng loạt. Tỷ lệ thay thế nhân sự lên tới 370%.
Năm 1914, Ford ném một quả bom nguyên tử vào phố Wall:
Ông tăng lương gấp đôi, từ 2.34 đô lên 5 đô la/ngày.
Các chủ doanh nghiệp khác chửi rủa ông là kẻ điên, kẻ phá hoại thị trường.
Nhưng Ford là một thiên tài tính toán. Với 5 đô la, ông đạt được hai mục đích:
- Giữ chân nhân tài: Những người thợ giỏi nhất nước Mỹ đổ xô về nhà máy Ford, tranh nhau để được làm việc.
- Tạo ra Khách hàng: Đây là điều vĩ đại nhất. Ông biến nhân viên của mình thành tầng lớp có đủ tiền để mua chính sản phẩm họ làm ra.
Ford không chỉ sản xuất xe, ông đã vô tình sản xuất ra Tầng lớp Trung lưu (Middle Class) của nước Mỹ.
- “Cảnh Sát Đạo Đức” Và Chiếc Còng Tay Bằng Vàng
Nhưng miếng pho mát miễn phí chỉ có trong bẫy chuột.
Ford trả lương cao nhất thế giới, nhưng đổi lại, ông muốn sở hữu toàn bộ cuộc đời của nhân viên.
Ông thành lập “Sở Xã hội học” (Sociological Department) – nghe thì khoa học, nhưng thực chất là một đội quân điệp viên 150 người.
Nhiệm vụ của họ là gì? Đến tận nhà nhân viên để kiểm tra:
- Nhà cửa có sạch không?
- Có uống rượu không? (Ford ghét cay ghét đắng rượu).
- Vợ chồng có cãi nhau không?
- Tiền lương có gửi tiết kiệm hay tiêu hoang?
Nếu bạn vi phạm “chuẩn mực đạo đức” của Ford, bạn sẽ bị cắt thưởng, thậm chí bị đuổi việc.
Ông muốn tạo ra những “Con người mới” hoàn hảo như những chiếc xe Model T: Chăm chỉ, sạch sẽ, không tệ nạn, và tuân lệnh tuyệt đối. Ông là một người cha gia trưởng, vừa nhét tiền vào túi con, vừa cầm roi đứng sau lưng.
- Fordlandia: Sự Ngạo Mạn Giữa Rừng Già Amazon
Tham vọng kiểm soát của Ford lớn đến mức nước Mỹ là không đủ. Ông muốn xây dựng một “xã hội không tưởng” (Utopia) của riêng mình.
Năm 1928, ông mua một vùng đất khổng lồ giữa rừng rậm Amazon (Brazil), đặt tên là Fordlandia.
Ông muốn biến những người thổ dân Brazil thành những công nhân Mỹ kiểu mẫu.
Ông bắt họ sống trong những ngôi nhà bê tông lợp mái tôn (giữa cái nóng nhiệt đới), bắt họ ăn bánh mì hamburger thay vì thức ăn truyền thống, cấm rượu, và bắt họ khiêu vũ điệu vanxơ vào cuối tuần dưới tiếng chuông đồng hồ.
Kết quả? Thảm họa.
Thiên nhiên nổi giận (cây cao su chết sạch vì sâu bệnh), con người nổi loạn (công nhân đập phá nhà máy). Fordlandia trở thành một thành phố ma, minh chứng cho sự thất bại của Ford khi nghĩ rằng mình có thể uốn nắn cả Tự nhiên và Con người theo ý muốn.
Bi Kịch Của Edsel: Khi Kỳ Vọng Hóa Thành Lưỡi Dao
Thành công ngoài xã hội, nhưng Ford là một thất bại đau đớn trong gia đình.
Con trai duy nhất của ông, Edsel Ford, là một người đàn ông tài hoa, nhạy cảm và có gu thẩm mỹ tinh tế (người đã thiết kế những chiếc xe đẹp nhất lịch sử Ford).
Nhưng trong mắt Henry Ford – gã nông dân thô kệch – sự tinh tế đó là “yếu đuối”.
Ông dành cả đời để “tôi luyện” con trai bằng sự tàn nhẫn. Ông sỉ nhục Edsel trước mặt nhân viên, bác bỏ mọi ý kiến của con, thậm chí cho người theo dõi con mình. Ông muốn đập nát cái tôi nghệ sĩ của Edsel để nặn ra một “Henry Ford thứ hai” cứng rắn.
Dưới áp lực khủng khiếp của người cha vĩ đại, Edsel bị loét dạ dày và qua đời vì ung thư khi mới 49 tuổi.
Cái chết của con trai là đòn chí mạng quật ngã gã khổng lồ. Henry Ford về già sống trong sự hối hận và cô độc, đế chế suýt sụp đổ trước khi được người cháu vực dậy.
Lời kết
Henry Ford là một nghịch lý vĩ đại.
Ông giải phóng đôi chân con người khỏi giới hạn địa lý (bằng ô tô).
Nhưng ông lại tìm cách giam cầm tâm hồn con người trong cái lồng của sự rập khuôn và kiểm soát.
Ông dạy chúng ta rằng: Hiệu suất tối ưu là tốt cho máy móc, nhưng có thể là thuốc độc đối với con người.
Thế giới hiện đại mà chúng ta đang sống – với dây chuyền sản xuất, với tầng lớp trung lưu, với chủ nghĩa tiêu dùng – tất cả đều mang dấu ấn gen của Henry Ford. Một di sản vừa rực rỡ, vừa đáng sợ.
